Draig Gŵyr
Yn ôl traddodiad lleol, glaniodd criw o Lychlynwyr yma yn 986OC. Dywedir iddynt enwi'r ynys ar ôl y gair Hen Norseg ormr, sy'n golygu sarff neu ddraig, oherwydd ei siâp, a dros amser daeth yr enw'n “Worm” yn Saesneg — yr enw Cymraeg safonol yw Pen Pyrod. Yn codi'n ddramatig o'r tonnau ar flaen orllewinol pellaf Gŵyr, mae'r pentir yn debyg i anghenfil enfawr cynhanesyddol yn gorffwys allan ym Môr Hafren.
Yn ymestyn tua milltir allan i'r môr, mae'r ffurf wedi'i rhannu'n dair rhan wahanol: yr Inner Head, y Middle Head, a'r Outer Head garw, sy'n gysylltiedig â'i gilydd gan wddfau creigiog isel a phontydd naturiol a luniwyd gan filiynau o flynyddoedd o erydiad morol.
Mewn tywydd stormus, mae'r twll chwythu ar y Pen Allanol yn dal i ruo a hisian fel draig, ac ar y llanw mawr uchaf mae'r môr yn gwahanu'r Pen Mewnol a'r Pen Allanol, fel petai'r ddraig yn nofio.
Dylan Thomas a'r Noson na Chynlluniwyd
Cafodd Dylan Thomas, bardd mwyaf enwog Cymru, ei swyno gan Rosili a'r Worm. Yn ei stori hunangofiannol ‘Extraordinary Little Cough’ (o Portrait of the Artist as a Young Dog), disgrifiodd Fae Rhosili fel "y traeth gwylltaf, mwyaf a harddaf yn y byd i gyd."
"I stayed on the swinging bridge until the tide came in... and the sea rolled over the rocks and cut me off from the mainland."— Dylan Thomas
Ym 1933, syrthiodd Dylan ifanc i gysgu ar greigiau'r Worm, collodd olwg ar amser, a chafodd ei ddal gan y llanw a oedd yn codi. Wedi'i orfodi i dreulio noson rewllyd, anghyfforddus wedi'i ynysu ar yr ynys tan lanw isel y bore, mae ei anffawd yn parhau i fod yn un o hanesion llenyddol enwocaf Gŵyr.
Yn ddiweddarach galwodd Dylan Ben Pyrod yn “very promontory of depression”, a honnodd fod llygod mawr wedi cnoi bysedd ei draed yn y tywyllwch. Neu efallai mai'r dreigiau lleol oedd wrthi.
Hen Reithordy Rhosili
Y tŷ gwyn sy'n sefyll ar ei ben ei hun uwchben traeth Rhosili yw'r Hen Reithordy, a godwyd yn y 1850au ar safle adeiladau llawer hŷn. Yma roedd cartref y rheithor a wasanaethai sawl pentref ar hyd yr arfordir gwledig hwn, a dywedir mai dyma un o'r adeiladau sydd â'r mwyaf o ysbrydion yng Ngŵyr.
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'n gartref i weithwyr radar, ac mae ei leoliad trawiadol wedi'i wneud yn lleoliad ffilmio ar gyfer Torchwood: Miracle Day.
Dywedodd cyn-reithor a'i wraig eu bod yn aml yn gweld cwpl mewn dillad Edwardaidd yn sefyll ar y grisiau. Ar y traeth islaw, dywedir bod ysbryd y Parchedig Lucas yn dal i farchogaeth ei geffyl ar draws y tywod i bregethu yn Rhosili a Llangynydd. Ar nosweithiau niwlog, dywedir bod cerbyd y Sgweier Mansell yn rasio ar hyd y lan wrth iddo chwilio am aur cudd.
Mae chwedlau tywyllach hefyd. Yn y gaeaf, gwelwyd ffigur mewn du yn codi o'r môr ac yn cerdded at ddrws y Rheithordy. Y tu mewn, mae ymwelwyr yn sôn am fannau oer yn y coridorau a llais garw'n sibrwd, “Pam na wnei di droi i'm hwynebu?” Dim ond awyr iach a welodd y rhai a fu'n ddigon dewr i droi. Mae'r Rheithordy bellach yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac yn cael ei osod fel bwthyn gwyliau.
Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol — Hen Reithordy Rhosili →Llongddrylliadau Pen Pyrod a Bae Rhosili
Dros y canrifoedd, mae'r môr o gwmpas Pen Pyrod wedi hawlio llawer o longau. Mae olion rhai ohonynt i'w gweld hyd heddiw, os gwyddoch ble i edrych.
Llusern y Drylliwr
Ar un adeg, roedd drylliwyr yn gweithio ar hyd llawer o'n harfordiroedd, gan ddefnyddio llusernau i ddenu llongau ar y creigiau er mwyn ysbeilio'u cargo. Mae hen chwedl leol yn sôn am ferch ifanc a orchmynnwyd i gerdded allan i Ben Pyrod gyda llusern i ddenu llong i'w thranc. Gwrthododd hithau, a dywedir iddi dalu am ei dewrder â'i bywyd.
Llongddrylliad yr Helvetia (1887)
Llun trwy garedigrwydd David MorganYr Helvetia yw'r llongddrylliad enwocaf yn y bae, ac mae ei hasennau'n dal i godi o'r tywod islaw Rhosili.
Barc o Norwy oedd hi, yn cario tua 500 tunnell o goed o Campbellton, New Brunswick, i Abertawe. Ar noson stormus 31 Hydref 1887, cyrhaeddodd oddi ar y Mwmbwls, dim ond pum milltir o ben ei thaith. Rhwystrodd gwynt cynyddol o'r de-ddwyrain hi rhag cyrraedd yr harbwr. Erbyn y bore, roedd tymestl yn ei gyrru i lawr Môr Hafren.
Trawodd fanc tywod Helwick, sydd i'w weld bedair milltir o'n gwylfa, ond cododd ymchwydd lwcus hi'n rhydd. Yna cafodd ei sgubo o gwmpas Pen Pyrod i Fae Rhosili, lle bwriodd angor. Aeth Gwylwyr y Glannau â Chapten Stevenson i'r lan, ond gorchmynnodd i'w griw aros ar fwrdd y llong i warchod y cargo rhag ysbeilwyr. Erbyn iddi nosi, roedd y dymestl wedi rhwygo'r angor o wely'r môr, a gadawodd y criw'r llong. Cyrhaeddodd pob un ohonynt y lan yn ddiogel.
Erbyn y bore, roedd yr Helvetia yn ddrylliad yn uchel ar y traeth, a'i choed ar wasgar o'i chwmpas. Gwerthwyd y cargo a achubwyd mewn ocsiwn i fasnachwyr coed o Dde Cymru. Prynodd dyn lleol y llongddrylliad ei hun, gan obeithio tynnu'r copr gwerthfawr oddi arni, ond suddodd i'r tywod cyn iddo gael cyfle. Yn ôl straeon lleol, bu'n rhaid iddo fodloni ar ei bordiau dec, a ddaeth yn llawr i'w gegin, ac aeth llawer o'i choed i adeiladau ledled Gŵyr.
Roedd diweddglo trist i'r stori. Y gwanwyn canlynol, daeth y stemar Cambria o Lanelli i gasglu coed a bu bron iddi droi drosodd mewn ymchwydd trwm, gan golli ei hangor. Pan aeth cwch i'r lan yn ddiweddarach i'w adfer, roedd pwysau'r angor a chwech o ddynion yn ormod. Trodd y cwch drosodd, a dim ond un o'r chwech a gyrhaeddodd y lan yn fyw.
Llun trwy garedigrwydd David SpencerY Samuel (1884)
Llun trwy garedigrwydd Martin JonesWrth i chi groesi'r sarn i Ben Pyrod, chwiliwch am hen angor yn gorwedd ymysg y creigiau a'r cregyn gleision. Credir ei fod yn perthyn i'r Samuel, barc o Norwy. Aeth i'r lan am 7pm ar 12 Chwefror 1884, yn cario glo o Gaerdydd i Santos ym Mrasil.
Gwelodd Gwylwyr y Glannau Rhosili ei goleuadau'n agos at y lan, codi'r larwm a chael rhaff ar draws, gan achub pob un o'r un ar ddeg o griw. Torrodd y llong yn ddarnau ar y creigiau. Torrodd ffermwyr lleol lwybr garw i lawr at y llongddrylliad a chario'i glo i ffwrdd, a chadwodd hwnnw gartrefi'n gynnes am lawer gaeaf. Edrychwch yn ofalus ger yr angor ac efallai y gwelwch ddarnau bach o lo hyd heddiw.
Rhagor o Longddrylliadau o Gwmpas y Pentir
Y City of Bristol (1840)
Gadawodd y stemar olwyn bren 210 tunnell hon Waterford yn Iwerddon am Fryste ar 17 Tachwedd 1840. Y diwrnod wedyn, mewn gwyntoedd cynyddol a gwelededd gwael, ceisiodd y capten gysgodi y tu ôl i Ben Pyrod, ond aeth ar y creigiau ychydig wedi 6pm. Roedd y môr yn rhy arw i adael y llong, felly clymodd y teithwyr a'r criw eu hunain wrth y rheiliau.
Ychydig wedi hanner nos, torrodd yn dair rhan. Collodd saith ar hugain o bobl eu bywydau. Dim ond dau a oroesodd, diolch i lwc anhygoel a chymorth pobl leol. Nofiodd tri bustach a phum mochyn i'r lan hefyd. Mae olion ei boeleri i'w gweld o hyd ar lanw isel iawn.
Y Vennerne (1894)
Roedd y barc 275 tunnell hwn yn hwylio o Aberdyfi i Abertawe pan orfododd môr garw hi i gysgodi y tu ôl i Ben Pyrod. Llusgodd ei hangor a chafodd ei gyrru i'r lan islaw'r clogwyni, ychydig i'r gorllewin o'r pentir. Gwerthwyd ei chorff mewn ocsiwn am £54, ac mae ei holion i'w gweld o hyd.
Colledion Eraill
- Yr Elizabeth (1873): suddodd y smac hwn, a oedd yn cario glo i St Malo, ychydig filltiroedd oddi ar Ben Pyrod ar 12 Awst 1873. Boddodd bachgen y llong, ond codwyd Capten Racour a thri o'r criw gan y sgwner Pet o Folkestone.
- Y Smiling Morn a'r Maria (1887): roedd dau gwch peilot o Lanelli yn cysgodi y tu ôl i Ben Pyrod yn ystod storm fellt a tharanau pan aethant yn sownd yn ei gilydd a suddo'i gilydd.
Yr Ogof ar Flaen Pen Pyrod
Mae Pen Pyrod wedi'i wneud o galchfaen Carbonifferaidd ac mae iddo dair rhan: y Pen Mewnol, y Pen Canol a'r Pen Allanol. Maent wedi'u cysylltu gan greigiau sy'n diflannu ac yn ailymddangos gyda'r llanw. Ar ben y Pen Mewnol mae olion lloc o Oes yr Haearn. Mae Pont y Diafol (Devil's Bridge) yn croesi'r Pen Canol, sef bwa naturiol a adawyd ar ôl i ogof fôr ddymchwel. Rhyw ddydd bydd y bwa ei hun yn syrthio, yn union fel y bydd bwa'r Green Bridge of Wales yn Sir Benfro yn y pen draw.
Ar flaen eithaf y Pen Allanol, hanner ffordd i lawr wyneb y clogwyn, mae Ogof Pen Pyrod. Cafodd ei chloddio dair gwaith rhwng 1910 a 1990. Daeth y cloddwyr o hyd i esgyrn anifeiliaid a fu unwaith yn crwydro yma, gan gynnwys arth, blaidd, cath wyllt, mochyn daear, carw Llychlyn a hyd yn oed mamoth, ynghyd â llafn carreg o'r cyfnod Paleolithig Uchaf. Mae'r rhan fwyaf o'r darganfyddiadau'n dyddio o'r cyfnod Neolithig.
Gyda'i gilydd, mae'r darganfyddiadau hyn yn dangos bod pobl wedi defnyddio'r ogof o bryd i'w gilydd o leiaf 38,000 o flynyddoedd yn ôl hyd at y cyfnod Neolithig, tua 6,000 i 4,400 o flynyddoedd yn ôl. Pan gafodd ei defnyddio gyntaf, roedd lefel y môr yn llawer is a'r arfordir filltiroedd lawer i ffwrdd. Dyffryn llydan oedd Môr Hafren, ac efallai fod pobl yng ngheg yr ogof wedi edrych allan dros yr afon a fyddai un diwrnod yn troi'n Aber Hafren.
Trwy garedigrwydd Lee Horatio Walker.
O Orsaf Rocedi i Wyliadwriaeth
Mae stori gwyliadwriaeth arfordirol yn Rhosili yn mynd yn ôl ymhellach nag y mae llawer o ymwelwyr yn sylweddoli. Ym 1876, sefydlodd y Bwrdd Masnach orsaf offer achub bywyd yma, wedi'i chyfarparu â rhaffau achub wedi'u tanio gan rocedi a chert rocedi a dynnwyd gan geffyl, er mwyn cyrraedd llongau a ddrylliwyd ar y rhan hon o'r arfordir sy'n enwog am fod yn beryglus. Mae'r sied cert rocedi a adeiladwyd ar ei chyfer ym 1878 yn dal i sefyll heddiw fel adeilad rhestredig.
Codwyd y wylfa sy'n dal i sefyll ar y pentir tua 1896 fel gorsaf wylio i Wylwyr y Glannau, a byddai rhywun yno 24 awr y dydd. Yn y 1970au a'r 80au, caeodd Gwylwyr y Glannau lawer o'u gwylfeydd, a Phen Pyrod oedd un o'r rhai cyntaf. Wedi hynny bu'r adeilad yn arsyllfa i'r RSPB, yn stiwdio arlunydd ac yn ganolfan wybodaeth, cyn mynd â'i ben iddo, nes i griw o wirfoddolwyr lleol roi bywyd newydd iddo a dechrau cadw golwg erbyn y Pasg 2007. Darllenwch stori lawn ein gwylfa →
Kitchen Corner
Ychydig i'r dde o'r llwybr i lawr at y sarn mae cwt cychod bach dwy ystafell, a godwyd yn y 1920au reit ar ymyl y dŵr. Fel ein gwylfa ni, does dim dŵr, trydan na draeniau prif gyflenwad yno, ac ni fu neb erioed yn byw yno'n barhaol.
Y grisiau ar ochr y môr yw'r man lle mae'r bad achub yn glanio pobl sydd wedi cael eu dal gan y llanw ar yr ynys. Mae'n ddringfa hir i fyny'r llwybr wedyn. Mae'n atgof da i wirio'r amseroedd croesi diogel cyn cychwyn, ac os cewch eich dal gan y llanw, i aros lle rydych chi a ffonio 999 a gofyn am Wylwyr y Glannau.
Penrhyn Gŵyr
Yn 1956, Gŵyr oedd Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol gyntaf y DU, a elwir bellach yn Dirwedd Genedlaethol. Mae'r tirlun yn amrywio o fflatiau llaid Aber Llwchwr yn y gogledd, ar draws tir uchel tonnog, i glogwyni calchfaen uchel yr arfordir deheuol. Mae traeth tair milltir Bae Rhosili yn cael ei ddewis yn rheolaidd yn un o draethau gorau'r byd.
Credir bod yr enw Rhosili yn dod o'r gair Cymraeg rhos, ynghyd â'r enw personol Sulien. Uwchben y traeth, mae Bryn Rhosili yn codi i The Beacon, sef y man uchaf yng Ngŵyr, 193 metr uwchben y môr. Mae olion cynhanesyddol ar wasgar ar draws y bryn, ynghyd ag adfeilion gorsaf radar o'r Ail Ryfel Byd. Mae llawer o'r tir o Fryn Rhosili i Ben Pyrod yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol.
Y Vile
Er gwaethaf ei enw Saesneg, does dim byd annymunol am y Vile. Credir bod yr enw'n dod o'r gair Hen Saesneg gefilde, sy'n golygu cae. Mae'n system caeau agored ganoloesol brin sydd wedi goroesi, wedi'i rhannu'n lleiniau hir, cul, ac rydych yn ei phasio ar eich ffordd i'n gwylfa. Mae'r lleiniau wedi'u grwpio'n flociau ag enwau fel Bramble Bush, Sandyland a Priest Hay.
Mae'n debyg bod y Vile mor hen â'r pentref a'i eglwys. Credir iddi gael ei sefydlu ar ôl i'r Normaniaid gyrraedd yn y 12fed ganrif, ac roedd yn sicr yn bodoli erbyn y 14eg ganrif. Arhosodd heb newid fawr ddim am ganrifoedd, nes i ffermio newid ar ôl yr Ail Ryfel Byd.
Chwiliwch am ei wal derfyn fawr, hyd at tua dau fetr o uchder, a fawr ddim wedi newid ers i John Williams ei mapio yn 1780. Mae top y wal yn bargodi tuag allan i atal defaid ar y comin agored ger yr arfordir rhag mynd i mewn i'r caeau. Credir bod pyllau bach ar hyd ei rhannau deheuol a gorllewinol wedi'u defnyddio wrth ei chodi a'i thrwsio.
Heddiw, mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn rheoli'r Vile ac yn adfer ei ffiniau hanesyddol. Mae'n un o'r ychydig leoedd ym Mhrydain lle gellir gweld patrwm lleiniau canoloesol o hyd.
Ffynhonnell: British Listed Buildings, Perimeter Wall of the Vile Open Field System.
Eglwys y Santes Fair a Chofeb Edgar Evans
Yng nghalon y pentref, Eglwys y Santes Fair yw eglwys blwyf Rhosili, a rhannau ohoni'n dyddio yn ôl i'r Oesoedd Canol. Y tu mewn mae ffenestr goffa wydr lliw i'r Is-Swyddog Edgar Evans, dyn lleol a anwyd gerllaw ym Middleton.
Roedd Edgar Evans yn ddyn mawr, eithriadol o gryf, a dewisodd Capten Scott ef i helpu i dynnu slediau ar y daith 800 milltir i Begwn y De. Cyrhaeddodd y criw y Pegwn ym mis Ionawr 1912, dim ond i ddarganfod bod tîm Roald Amundsen o Norwy wedi eu curo yno.
Ar y daith yn ôl, torrodd Evans ei law wrth drwsio rhedwr sled, ac ni wellodd y clwyf erioed. Yn ddiweddarach, anafodd ei ben wrth syrthio i hollt yn yr iâ. Wedi'i wanhau gan anafiadau, newyn a thywydd creulon, llewygodd a bu farw yn oriau mân 17 Chwefror 1912 — y cyntaf o'r criw i farw.
Gadawodd weddw, Lois, a thri o blant. Mae'r gofeb a osododd Lois yn Eglwys Rhosili i'w gweld hyd heddiw, ac mae plac glas yn nodi ei hen gartref ym Middleton.
Rhosili ar y Sgrin
Mae traeth eang Rhosili a'r Worm wedi gwneud y bae yn ffefryn gan griwiau ffilm a theledu. Os yw rhai o'r golygfeydd hyn yn edrych yn gyfarwydd, efallai mai dyma pam:
- Doctor Who — “New Earth” (2006)Mae'r TARDIS yn glanio ar y traeth wrth i'r Doctor a Rose gyrraedd planed yn y dyfodol pell.
- Torchwood: Miracle Day (2011)Mae'r Hen Reithordy a'r bae yn ymddangos yn y gyfres, o'r bennod gyntaf ymlaen.
- Mumford & Sons — “Lover of the Light” (2012)Idris Elba a gyfarwyddodd y fideo cerddoriaeth ac a serennodd ynddo; mae'n gorffen ar ymyl y clogwyni.
- Seremoni agoriadol Gemau Olympaidd Llundain 2012Canodd côr ieuenctid “Bread of Heaven” ar draeth Rhosili, a ddarlledwyd i'r Stadiwm Olympaidd.
- Britannia (Sky Atlantic, 2018)Mae'r Dywysoges Kerra yn marchogaeth ar hyd y traeth, gyda'r Worm yn y cefndir.
- The Guest (BBC One, 2025)Daeth yr Hen Reithordy yn gartref i Fran a Ria ar ben y clogwyn, a ffilmiwyd golygfa ddramatig ar Devil's Bridge.