Natur a Bywyd Gwyllt

Y Creigiau Dan Eich Traed

Mae Pen Pyrod wedi'i wneud o Galchfaen Carbonifferaidd, a osodwyd tua 350 miliwn o flynyddoedd yn ôl, pan oedd Gŵyr yn agos at y cyhydedd o dan fôr trofannol cynnes a bas. Ffurfiwyd y calchfaen o gregyn a sgerbydau creaduriaid môr di-rif — ac os edrychwch yn ofalus gallwch ddod o hyd i'w ffosiliau yn y graig o hyd, gan gynnwys cwrelau a darnau coesyn crwn crinoidau, neu “lilïau'r môr”.

Tua 280 miliwn o flynyddoedd yn ôl, wrth i gyfandiroedd hynafol wrthdaro, gwasgodd cyfnod o adeiladu mynyddoedd o'r enw'r Farisgaidd yr haenau gwastad hyn yn blygiadau mawr. Mae Pen Pyrod yn gorwedd ar un ohonynt — Anticlin Pen Pyrod — a dyna pam mae haenau'r graig ar y Worm yn gogwyddo mor serth, hyd at 70 gradd mewn mannau. Y cribau miniog, gogwyddedig rydych chi'n eu dringo ar y culfor a'r Low Neck yw ymylon yr haenau hynny.

Mae'r culfor ei hun yn llwyfan tonnau: silff o graig a naddwyd yn wastad gan y môr wrth droed y clogwyni. Cerfiodd y tonnau Devil's Bridge a'r twll chwythu drwy weithio ar wendidau yn y calchfaen, ac ychwanegodd Oesoedd yr Iâ y cyffyrddiadau olaf — mae traethau codedig a dyddodion ogofâu yn y clogwyni yn dal i ddangos lle roedd y môr unwaith yn uwch nag y mae heddiw.

Y Twll Chwythu a Devil’s Bridge

Llun trwy garedigrwydd Jessica Crumpton

Ger yr Outer Head mae'r Twll Chwythu enwog. Wedi'i gysylltu'n uniongyrchol â hollt tanfor, yn ystod stormydd trymion o'r gorllewin a llanw uchel yn codi, mae ymchwyddiadau'r cefnfor yn cywasgu aer y tu mewn i'r siambr, gan yrru ffrwydradau taranllyd uchel a cholofnau o ewyn môr yn uchel i'r awyr.

Rhwng yr Inner Head a'r Middle Head mae Devil’s Bridge, bwa calchfaen naturiol dramatig wedi'i naddu gan donnau'r Iwerydd. Rhaid i ymwelwyr sy'n croesi'r bont fod yn hynod ofalus; mae'r cwymp ar y ddwy ochr yn serth iawn.

Gweld y Worm o'r Môr

Yn well gennych wylio'r morloi o bellter diogel ar y dŵr, yn hytrach na phen y clogwyn? O'r Orsaf Wylio, mae'n bosib iawn y gwelwch y Sea Serpent, cwch bywyd gwyllt a redir gan Gower Coast Adventures, yn mynd o gwmpas Pen Pyrod ar un o'i deithiau — taith o tua 2 awr o Oxwich Bay heibio'r Worm, gyda chyfle da o weld morloi, dolffiniaid, ac adar môr ar hyd y ffordd heb amharu arnynt.

Morloi Llwyd Gŵyr

Morloi llwyd yr Iwerydd yw'r morloi a welwch o gwmpas Pen Pyrod, rhywogaeth sy'n brin drwy'r byd. Mae eu gweld bob amser yn arwydd da, gan ei fod yn golygu bod stociau pysgod lleol yn iach. Eu hoff fwyd yw llymrïaid.

Ffeithiau Rhyfeddol

• Byw'n hir: mae'r benywod yn byw hyd at 30–35 oed, a'r gwrywod hyd at tua 25.
• Teithwyr mawr: gallant nofio 50–60 milltir y dydd ac maent yn ymweld yn rheolaidd â Dyfnaint, Cernyw, Ynys Wair a Sir Benfro.
• Cotiau unigryw: does dim dau forlo â'r un patrwm ffwr, felly gellir adnabod unigolion o ffotograffau lle bynnag y maent yn ymddangos.
• Cysgu ar eu sefyll: gallant gysgu'n arnofio'n unionsyth yn y dŵr, a elwir yn “bottling” yn Saesneg.
• Wisgers sensitif iawn: maent yn defnyddio'u wisgers i synhwyro pysgod.
• Plymwyr dwfn: cyn plymio, maent yn anadlu allan ac yn arafu curiad eu calon o tua 120 curiad y funud i ddim ond 4. Gan ddefnyddio ocsigen sydd wedi'i storio yn eu gwaed a'u cyhyrau, gallant blymio i 120 metr am hyd at 15 munud.

Lloi Bach a Bywyd Teuluol

Mae'r benywod fel arfer yn geni rhwng mis Awst a mis Rhagfyr, gan ddychwelyd i'r un man geni bob blwyddyn. Mae llo newydd-anedig yn pwyso tua 28 pwys. Mae ei fam yn ei fwydo am 18 i 21 diwrnod, ac erbyn hynny mae'r llo wedi tyfu i tua 88 pwys a hithau wedi colli traean o'i phwysau ei hun. Yna mae newyn yn ei gorfodi i adael, a rhaid i'r llo ddysgu bwydo ei hun, gan fyw ar ei fraster yn y cyfamser. Yn anffodus, mae tua 75% o loi bach yn marw yn ystod eu 18 mis cyntaf, oherwydd tywydd garw, aflonyddwch gan bobl, a chael eu dal mewn rhwydi a sbwriel.

Ar ôl gadael ei llo, mae'r fenyw yn paru gyda'r gwryw trechaf, a elwir y Beachmaster, sy'n gwarchod ei grŵp o fenywod rhag cystadleuwyr. Gan nad yw hi mewn cyflwr i gario llo yn syth, mae'r wy wedi'i ffrwythloni'n aros tua thri mis cyn dechrau datblygu. Yna mae'r beichiogrwydd yn para wyth mis a hanner arall, felly mewn gwirionedd mae hi'n feichiog am un mis ar ddeg a hanner.

Ffeithiau am forloi a llun trwy garedigrwydd Gareth Richards, Gower Seal Group.

Adar Pen Pyrod a Rhosili

O'r wylfa rydym yn gweld amrywiaeth ryfeddol o adar drwy'r flwyddyn, o adar môr sy'n nythu ar glogwyni'r Pen Allanol i adar ysglyfaethus yn hela dros Fryn Rhosili.

Y Frân Goesgoch

Cadwch lygad am y frân goesgoch: aelod o deulu'r frân gyda phig coch llachar, crwm, coesau coch a galwad uchel “tsi-ow”. Mae'r brain coesgoch yn chwilota yn y glaswellt byr ar ben y clogwyni am bryfed a lindys, ac maent yn acrobatiaid gwych yn y gwynt ar hyd y clogwyni. Daethant yn ôl i Ŵyr yn y 1990au ar ôl bod yn absennol am fwy na chan mlynedd, ac maent bellach yn un o adar arbennig yr arfordir hwn.

Adar Môr

Bob gwanwyn a haf, mae clogwyni'r Pen Allanol yn troi'n nythfa brysur o adar môr. Gwylanod coesddu yw'r mwyaf niferus, ynghyd â gwylogod a llursod, gydag ychydig o adar drycin y graig, mulfrain gwyrdd a gwylanod. Dyna pam mae'r Pen Allanol ar gau i ymwelwyr rhwng 1 Mawrth a 31 Awst. Bu palod yn nythu ar y Worm hefyd ar un adeg, nes i lygod mawr ddinistrio'r nythfa. O ganol yr haf ymlaen, mae adar drycin Manaw a phedrynnod drycin yn pasio ymhell o'r lan, ac yn y gaeaf mae trochyddion a môr-hwyaid duon yn bwydo ar y môr.

Ar y Bryn a'r Clogwyni

Ar Fryn Rhosili ac ar ben y clogwyni, chwiliwch am glochdarod y cerrig yn clwydo ar frig yr eithin, yn ysgwyd eu cynffonnau ac yn galw “tac-tac” siarp, fel dau garreg fach yn taro yn erbyn ei gilydd. Mae llinosiaid yn casglu'n heidiau trydar dros y rhostir a chaeau'r Vile, a bronnau'r gwrywod yn binc rhosliw yn y gwanwyn. O fis Mawrth ymlaen, mae tinwennod y garn yn cyrraedd o Affrica ac yn sboncio ar hyd y glaswellt byr, gan ddangos eu tinau gwyn wrth hedfan i ffwrdd.

Mae teloriaid Dartford yn nythu yn yr eithin a'r grug, mae ehedyddion yn canu uwchben, ac efallai y gwelwch gudyll coch yn hofran neu hebog tramor neu gudyll bach yn hela. Mae llwydfronnau a gwenoliaid yn cyrraedd dros yr haf, tra bo corhedyddion y graig a phiod môr yn chwilota ar y lan islaw.

Blodau Gwyllt, Gloÿnnod Byw a Gwenyn

Mae pennau'r clogwyni a glaswelltir calchfaen arfordir de Gŵyr yn llawn blodau o'r gwanwyn tan yr hydref. Yn y gwanwyn, chwiliwch am sêr bach glas seren y gwanwyn yn y glaswellt byr. Yn ddiweddarach daw pig-yr-aran arfor, corn carw'r môr a'r ffenigl euraid ar y clogwyni, hocys coed tal pinc, a blodau diwedd yr haf fel y crwynllys cynnar a seren Fair euraid.

Mae gan yr arfordir rai planhigion prin iawn hefyd. Mae'r llysiau'r bystwn melyn, blodyn melyn bach sy'n blodeuo ar y creigiau calchfaen yn gynnar yn y gwanwyn, yn tyfu'n wyllt ym Mhrydain ar glogwyni Gŵyr yn unig. Mae'r creigiau hefyd yn gartref i gennau anarferol, gan gynnwys cen wy-wedi'i-sgramblo sydd dan fygythiad.

Ar ddiwrnodau cynnes, heulog, mae gloÿnnod byw fel y glesyn cyffredin, y gweirlöyn llwyd a'r gweirlöyn bach y waun allan ar hyd llwybr yr arfordir ac ymylon caeau llawn blodau o gwmpas y Vile. Mae ffermio'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yma, gyda dolydd gwair, ymylon llydan o flodau gwyllt a chaeau blodau'r haul yn yr haf, wedi rhoi hwb mawr i beillwyr: amcangyfrifir bellach fod tua chwarter miliwn o wenyn yng nghaeau blodau'r haul yn unig.

Edrychwch yn ofalus ac fe welwch fod y rhostir a'r glaswelltir yn fyw o bryfed hefyd. Mae'r chwilen waedlyd, chwilen ddu, gron ac araf, yn gollwng diferyn o hylif coch llachar pan mae'n teimlo dan fygythiad, tra bo'r chwilen deigr werdd sgleiniog yn rhuthro ar draws darnau moel ar Fryn Rhosili. Mae gwyfynod prin fel y don sidanaidd a'r gwalchwyfyn gwenynaidd ymyl-gul yn byw yma hefyd, ac weithiau gellir gweld ysgyfarnogod brown yn y caeau.

Arhoswch ar y llwybrau os gwelwch yn dda, a gadewch y blodau i eraill eu mwynhau. Mae llawer o'r planhigion hyn wedi'u gwarchod, felly peidiwch byth â'u casglu na'u codi.

Tirwedd Warchodedig

Mae'r tir a'r môr o gwmpas Pen Pyrod ymhlith y rhai sydd wedi'u gwarchod fwyaf gofalus yng Nghymru. Gŵyr oedd y lle cyntaf yn y DU i gael ei enwi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol, yn ôl yn 1956, ac fe'i gelwir bellach yn Dirwedd Genedlaethol Gŵyr.

Mae'r clogwyni, y lan greigiog a Phen Pyrod ei hun wedi'u gwarchod fel Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd eu glaswelltir calchfaen, eu nythfeydd o adar môr a'r bywyd gwyllt rhwng y llanw. Mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gofalu am lawer o'r arfordir fel rhan o Warchodfa Natur Genedlaethol Arfordir Gŵyr, ac mae Bryn Rhosili yn dir comin lle mae anifeiliaid yn dal i bori, fel y maent wedi'i wneud ers canrifoedd.

Mae hyd yn oed awyr y nos wedi'i gwarchod. Yn 2025 cafodd Rhosili ei chydnabod yn Gymuned Awyr Dywyll Ryngwladol, ac ar noson glir mae edrych i fyny o ben y clogwyn yn dangos pam.

Dyna pam mae mor bwysig aros ar y llwybrau, cadw cŵn dan reolaeth agos a rhoi digon o le i fywyd gwyllt.